Beynin Sırları

Beyin hayatımızın en büyük en önemli organı ve benliğimizin merkezidir. Kâinattaki en gelişmiş ve mükemmel yapı olan beyin bütün hareketlerimizde düşüncelerimizde duygularımızda her zaman devrededir. Beynimiz olmasaydı göremeyecek hatırlamayacak iletişim kuramayacak hissedemeyecek uyuyamayacak vücut sıcaklığımızı bile tutamayacaktık.


İnsan beyni kıvrımlıdır. Yaklaşık 2200 cm2 olan beyin yüzeyinin ancak üçte biri serbest yüzeyde üçte ikisi ise kıvrımların derinliklerindedir. Bu sebeple beyin yüzeyi kıvrım kıvrımdır. Bu sayede insan araç kullanır ince işleri yapmak üzere baş parmak ve parmak kullanır dil ve matematik sembollerle haberleşmeyi gerçekleştirir zevk ve isteklerini yani doyumlarını geçici de olsa bastırmayı mümkün kılar.




Bu şaşırtıcı özellikler beyinde bulunan 100 milyar civarındaki sinir hücresinin (nöron) ve bu hücreler arasındaki hemen hemen sonsuz sayılabilecek iletişim ağının sonucudur. Beynin bunca fonksiyona sahip olması ancak bu iletişim ağının gelişmiş olması ile mümkündür.




Nöron Bağlantısı




Nöronlarla vücudun diğer hücreler arasındaki temel fark her bir nöronun diğer bir nöronla büyük uzaklıklar boyunca hızlı ve doğrudan bağlantı kurabilmesidir.




Tek bir nöron verilerini yüzlerce veya binerce diğer nöronlardan alır. Gelen mesajlar ketleyici veya uyarıcı olabilir. Nöronların görevi bu sinyalleri düzenlemektir. Nöronlar sürekli olarak bir oy sayımı yaparlar.




Bununla birlikte beyin bir bilgisayar ve aksonlar da tel değildir. Bir sinyali sinopsa ani bir elektrik akımıyla değil bir başka yöntemle iletirler; bu hayret veren bir kimya yoludur. Yaprakların güneş ışığına doğru uzanması gibi bir nöronun lifleri (dendrite) doğru aksonu araştırırken dışarı doğru büyür ve bağlantı kökleri gibi aksonlar da dışarı verdikleri enerjiyi almaya uygun nöronlarla bağlanana kadar ortalıkta el yordamıyla dolaşırlar. Nöronlar doğru adresi bulmada ve doğru tertibatla bağlantıya girmede inanılmaz şekilde kusursuz hareket ederler.




Bilgi akson boyunca aşağıya sinapsa bir diğer nöronla özelleşmiş bağlantı noktasına aktarılır. Sinapslar yoluyla herbir nöron yüzlerce nörondan bilgi alabilir.




Kafatası Zırh Gibi




Beyin dar bir rafa sıkıştırılmış tepilmiş bir yorgan gibi durur. Parçalı kafatasının içinde bütün boşlukları en ekonomik şekilde dolduracak tarzda yerleşmiştir. 100 milyar hücreden oluşan 1.5 kilogramlık kütle bu şekilde dar bir mekana sığar.




Üstelik beyin en erken teşekkül eden organlardan biridir ve döllenmeden üç hafta sonra ana karnında maya tutmuş haldedir. Oluşum devresinde her saniyede tam 250 bin sinir hücresi teşekkül eder ve neredeyse sonsuz olan bağlantılar kuruldukça dış dünyadan bilgi içeriye girmeye başlar; dış dünyadan içeri girmeye başladıkça da muhtemelen bağlantılar daha hızlı kurulmaya devam eder. Böylelikle beyindeki 100 milyar nöron hayret verici ve karmaşık yollarla birbirleriyle etkileşerek görmeyi hareket etmeyi öğrenmeyi hafızaya almayı ve düşünmeyi mümkün kılar.




100 milyar nöronun herbirinin ortalama 10 bin başka nöronla bağlantı içinde olduğu düşünülürse yaklaşık 100 katrilyon bağlantıya sahip karmaşık bir şebeke karşısındayız demektir. Yalnız bir muzun hoş kokusunu limonun keskin kokusundan ayırmak için altı milyon beyin hücresinin harekete geçmesi gerekir.




Beyindeki nöron sayısı da ilginç özellikler taşır. İstenildiğinde yeni nöronlar oluşturulamadığından vücutta gereken fazla nöron mevcuttur. Daha sonra onlar fazla büyümüş bir ormanı seyreltmek gibi budanır.




Vücutta ihtiyacın yaklaşık iki katı nöron vardır. Üstelik bilim adamlarının tahminine göre nöron sayısı ile galaksimizdeki yıldız sayısı arasında bir eşitlikte mevcuttur.




Nöronların fonksiyon sahaları da şaşırtıcı özellikler taşır. Nöronlar doğar daha sonra esrarlı bir şekilde belirli görevlere has sınıflanır ve sonra da bağlantılar kurarken merkezi sinir sistemi (MSS) büyür ve kendisini birbirinden oldukça farklı fonksiyonlara sahip altı temel alana ayırır.




Hayvan Beyni




Nöronlar hayvan beyninin de ana özelliğini oluştururlar. Meselâ bir istakozun yalnızca birkaç yüz nörondan oluşan basit bir sinir sistemine sahip olduğu düşünülürse insan beyninin 100 milyar nöronlu yapısı akıllara durgunluk verir.




Buna rağmen meselâ bir solucanın beyni basit sayılabilir mi? Çağımızın ünlü bilim adamı Stephan Hawking Aslında hiçbir bilgisayar bir solucandan daha zeki değil. demektedir.




Yine kuş beyni der geçeriz. Halbuki Baştankara cinsi kuş kışın soğuğuna dayanabilmek için fındık fıstık toplamak ve zamanı geldiğinde de yumurtalarını tam olarak nereye gömdüğünü hatırlamak zorundadır1. Bu kadar mükemmel beyine sahip olan insan bile anahtarını gözlüğünü cüzdanını nereye koyduğunu bazen unutabildiğini biliyoruz. Gövdeleri uçmalarına imkân vermek için olabildiğince küçük ve hafif olan Baştankaranın beyni de oldukça küçük ve bunun sonucu olarak da basit olmak zorundadır.




Baştankara için mesele bu ihtiyaç dahilinde beyinlerine daha fazla nöron eklenmesiyle çözümlenmiştir. Kuş beyninin hipokampüs denilen bölümü-beynin hafıza depolamak ve uzak zamana ait öğrenmeyi gerçekleştirmek için önemli olan bölümdür -her Ekimde şişer. Geçen yılın hafızasına ait eski nöronlar ölür ve yeni nöronlar doğar. Bu karalamalarla dolu eski not defterinin atılıp yeni yılın notlarını yazmak için yeni bir not defteri alınmasına benzer.




Diğer hayvan türleri ve insan beyninin yeni nöron üretemediği göz önüne alınırsa bu gerçekten şaşırtıcı bir özelliktir.




Darwinin itirafı




Beyin gerçekten müthiş karmaşık ve hayranlık veren esrarengiz bir organımızdır. Beynin gördüğü fonksiyonları yapan bir bilgisayar üretilmeye kalksa herhalde yerküremizin birkaç katı büyüklüğünde olması gerekecekti.




Peki böylesine mükemmel bir organ evrimcilerin iddia ettiği gibi tek hücreli canlıdan tesadüfen meydana gelebilir mi? Soruyu Darwin cevaplasın2:




Tanrının varlığı hakkında hislere değil akla bağlı bir başka nokta da çok önemli bir konu olarak beni etkiliyor. Bu muazzam ve harikulade kâinatı çok geriye ve çok ileriye bakabilme kabiliyeti bulunan insan da dahil olmak üzere kör tesadüf veya zaruretin eseri olarak görmek çok güç hatta imkânsızdır. Böyle düşününce bir dereceye kadar insanınkine benzeyen zihin sahibi bir ilk sebep aramak zorunda kalıyorum; bu bakımdan ateist sayılamam. Hatırladığıma göre Türlerin Kökenini yazdığım zaman bu inanç bende çok kuvvetliydi. O tarihten beri yavaş yavaş ve birçok dalgalanmalarla zayıfladı.




Ama bu yeni şekilde de şu şüphe ortaya çıkıyor: Fakat benim tamamiyle inandığıma göre en aşağı hayvanlarınki kadar basit bir zihinden çıkmış olan bir akla böyle büyük bir sonuç çıkardığı zaman güvenilebilir mi?




Böyle karmaşık meselelere en ufak bir ışık tuttuğumu dahi iddia edemem. Herşeyin başlangıcındaki sır bizim için çözülemez bir halde duruyor.




KAYNAKLAR


1. Beyin ve İlâç Scott Veggeberg Sarmal Yayınları 1999
2. Dünyayı Değiştiren Kitaplar Robert B. Downs. Ötüken Yayınları 1998


Sefa Saygılı